رژیم فشار خون بالا؛ رژیم دش، نمک پنهان، پتاسیم و منوی یک روزه

هشدار: این مقاله اطلاعات عمومی تغذیه است و جای تشخیص و درمان پزشک را نمی‌گیرد. اگر فشار خون‌تان بالای ۱۸۰/۱۲۰ میلی‌متر جیوه است و همراه آن سردرد شدید، درد قفسهٔ سینه یا تاری دید دارید، منتظر نمانید: این وضعیت اورژانس است و باید فوراً به اورژانس بروید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید.

رژیم فشار خون بالا یعنی نمک کمتر، میوه و سبزی و حبوبات بیشتر، لبنیات کم‌چرب و چربی اشباع کمتر؛ همان الگویی که به آن رژیم دش (DASH) می‌گویند. سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند سدیم روزانه کمتر از ۲۰۰۰ میلی‌گرم باشد، یعنی کمتر از ۵ گرم نمک. در این راهنما می‌بینید نمک پنهان در نان، پنیر، دوغ و غذاهای ایرانی کجاست و یک روز کامل DASH ایرانی با سدیم زیر این سقف چه شکلی دارد.

فشار خون بالا از چه عددی شروع می‌شود؟

سازمان جهانی بهداشت فشار خون ۱۴۰/۹۰ میلی‌متر جیوه یا بیشتر را، اگر در اندازه‌گیری‌های مکرر تکرار شود، فشار خون بالا می‌داند. راهنمای سال ۲۰۱۷ کالج قلب و انجمن قلب آمریکا (ACC/AHA) سخت‌گیرتر است و از ۱۳۰/۸۰ را «مرحلهٔ ۱» حساب می‌کند.

دو نکته در همین تعریف مهم است:

• یک بار اندازه‌گیری کافی نیست. فشار خون در طول روز بالا و پایین می‌رود. استرس، قهوه، پله‌ها و حتی اضطراب مطب می‌تواند یک عدد را بالا ببرد. تشخیص با اندازه‌گیری‌های مکرر است و آن را پزشک می‌گذارد.
• فشار بالا معمولاً علامت ندارد. بسیاری از افراد سال‌ها فشار بالا دارند و چیزی حس نمی‌کنند. برای همین اندازه‌گیری منظم مهم‌تر از منتظر ماندن برای سردرد است.

تغذیه یکی از ابزارهای کنترل فشار است، کنار دارو و تحرک، نه جانشین آن‌ها. اگر پزشک برای‌تان دارو نوشته است، رژیم غذایی کمک می‌کند دارو بهتر جواب بدهد؛ اما داروی فشار را هرگز خودسرانه کم یا قطع نکنید. هر تغییری در دارو فقط با نظر پزشک.

رژیم دش (DASH) چیست و چقدر اثر دارد؟

DASH مخفف «رویکرد غذایی برای توقف فشار خون بالا» است. این یک رژیم لاغری یا یک فهرست غذای معجزه‌گر نیست؛ یک الگوی غذایی است که در کارآزمایی بالینی آزموده شده است.

در کارآزمایی DASH (Appel و همکاران، ۱۹۹۷، مجلهٔ NEJM)، شرکت‌کنندگان رژیمی سرشار از میوه، سبزی و لبنیات کم‌چرب با چربی اشباع و چربی کل کمتر خوردند. این الگو فشار سیستولیک (عدد بالایی) را در کل شرکت‌کنندگان حدود ۵٫۵ میلی‌متر جیوه و در افراد مبتلا به فشار خون بالا حدود ۱۱٫۴ میلی‌متر جیوه بیشتر از رژیم معمول پایین آورد.

چند سال بعد، کارآزمایی DASH-Sodium (Sacks و همکاران، ۲۰۰۱، NEJM) یک قدم جلوتر رفت: الگوی DASH را با سطح‌های مختلف نمک ترکیب کرد. نتیجه این بود که ترکیب DASH با نمک کمتر بیشترین کاهش فشار را داشت. یعنی این دو کار جای هم را نمی‌گیرند؛ با هم بهتر جواب می‌دهند.

بشقاب DASH به زبان آشپزخانهٔ ایرانی

لازم نیست غذای خارجی بخرید. اصل DASH را می‌شود با همان سفرهٔ ایرانی پیاده کرد:

• میوه و سبزی در هر وعده. سازمان جهانی بهداشت دست‌کم ۴۰۰ گرم میوه و سبزی در روز توصیه می‌کند. یک سیب متوسط حدود ۱۸۰ گرم، یک پرتقال متوسط حدود ۱۳۰ گرم و یک گوجه‌فرنگی متوسط حدود ۱۲۰ گرم است؛ همین سه با هم ۴۳۰ گرم می‌شوند.
• حبوبات چند بار در هفته. عدس پخته، لوبیا و نخود هم پروتئین دارند و هم فیبر. در ۱۰۰ گرم عدس پخته ۷٫۹ گرم فیبر هست، در حالی که سازمان جهانی بهداشت/فائو دست‌کم ۲۵ گرم فیبر در روز را توصیه می‌کند.
• لبنیات کم‌چرب به جای پرچرب و شور. ماست کم‌چرب و شیر کم‌چرب سدیم کمی دارند؛ دوغ و پنیر شور حساب جداگانه‌ای دارند که پایین‌تر می‌بینید.
• غلات کامل. نان سبوس‌دار، جو دوسر و برنج قهوه‌ای. جو دوسر در ۱۰۰ گرم ۱۰٫۶ گرم فیبر و فقط ۵ میلی‌گرم سدیم دارد.
• گوشت کم‌چرب، مرغ و ماهی. و کمتر کردن گوشت پرچرب و فرآوری‌شده.
• مغزها بی‌نمک. گردو و بادام خام یا بوداده بدون نمک، به اندازهٔ یک مشت کوچک.
• قند کمتر. سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند قند آزاد کمتر از ۱۰٪ انرژی روزانه باشد و بهتر کمتر از ۵٪.

نمک و فشار خون: روزانه چقدر نمک مجاز است؟

سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند سدیم کمتر از ۲۰۰۰ میلی‌گرم در روز باشد، که همان کمتر از ۵ گرم نمک است (سازمان جهانی بهداشت، ۲۰۲۳). این ۵ گرم کل نمک روز است: نمکی که در نان و پنیر و غذای آماده هست، نمکی که در قابلمه می‌ریزید و نمکی که سر سفره می‌پاشید.

مشکل اینجاست که بخش بزرگی از سدیم روزانه را خودمان با نمکدان اضافه نمی‌کنیم. در نان، پنیر، دوغ، ترشی و غذای بیرون از پیش وجود دارد. برای همین «من سر سفره نمک نمی‌ریزم» به این معنا نیست که نمک کم می‌خورید.

سدیم پنهان در غذاهای ایرانی

جدول زیر سدیم یک پیمانهٔ معمول از غذاهای رایج را نشان می‌دهد و اینکه همان یک پیمانه چه سهمی از سقف ۲۰۰۰ میلی‌گرم روزانه را پر می‌کند. سدیم هر پیمانه از سدیم ۱۰۰ گرم در جدول غذاهای گردو حساب شده است.

عددهای غذاهای پختنی از دستور استاندارد حساب شده‌اند. غذای خانهٔ شما ممکن است کم‌نمک‌تر یا شورتر باشد؛ غذای رستوران و بیرون معمولاً سمت شورتر است. اما الگو روشن است: یک کاسه آش رشته یا یک بشقاب سالاد الویه به‌تنهایی بیش از نیمی از سهم سدیم یک روز را پر می‌کند. یک لیوان دوغ هم بیش از یک‌سوم آن را.

نان: پرمصرف‌ترین منبع نمک پنهان

بیشتر نان‌های ایرانی با نمک پخته می‌شوند. هر کف دست نان شاید عدد کوچکی به نظر برسد، اما نان را چند بار در روز می‌خوریم. اگر در روز سه کف دست نان سنگک بخورید، ۴۳۲ میلی‌گرم سدیم فقط از نان گرفته‌اید؛ بیش از یک‌پنجم سقف روزانه، بدون اینکه دست به نمکدان زده باشید.

چند پیشنهاد برای نان:

• مقدار نان هر وعده را مشخص کنید؛ نه اینکه نان را همراه هر لقمه بی‌حساب بخورید.
• در وعده‌ای که برنج یا سیب‌زمینی دارید، نان را کنار بگذارید.
• نان سبوس‌دار و نان جو فیبر بیشتری دارند، اما آن‌ها هم نمک دارند: نان جو در ۱۰۰ گرم ۴۵۰ میلی‌گرم سدیم دارد. فیبر بیشتر یعنی سیری بیشتر، نه نمک کمتر.
• اگر نانوایی محل‌تان نان کم‌نمک یا بی‌نمک می‌پزد، آن را امتحان کنید.

برای مقایسهٔ کامل نان‌ها، راهنمای ارزش غذایی نان‌های ایرانی را ببینید.

پنیر، دوغ، کشک، ترشی و شور

این پنج قلم در سفرهٔ ایرانی همیشگی‌اند و هر پنج تا پرسدیم:

• پنیر: پنیر سفید در ۱۰۰ گرم ۹۰۰ میلی‌گرم سدیم دارد و پنیر فتا ۱۱۲۰ میلی‌گرم. پنیر را نصف کنید و کنارش گوجه و خیار و سبزی بیشتری بگذارید. خیس کردن پنیر در آب پیش از مصرف ممکن است کمی از نمک سطحی را بگیرد، ولی پنیر را کم‌نمک نمی‌کند.
• دوغ: دوغ در ۱۰۰ گرم ۳۲۰ میلی‌گرم سدیم دارد. اگر دوغ همراه همیشگی ناهارتان است، آن را با آب یا ماست کم‌چرب رقیق‌شده با آب و نعناع عوض کنید.
• کشک: کشک در ۱۰۰ گرم ۱۴۰۰ میلی‌گرم سدیم دارد. روی آش و بادمجان یک قاشق کافی است، نه یک کاسه.
• ترشی: ترشی مخلوط در ۱۰۰ گرم ۵۵۴ میلی‌گرم سدیم دارد. یکی دو قاشق کنار غذا با یک بشقاب پر خیلی فرق دارد.
• شور (خیارشور و زیتون شور): عددش در جدول ما نیست، اما همان‌طور که از اسمش پیداست در آب‌نمک نگه داشته می‌شود. آن را تفنن گاه‌به‌گاه بدانید، نه مخلفات هر روز.

سوسیس، کالباس، چیپس و غذای آماده

این‌ها در جدول غذاهای ما عدد ندارند، پس عدد نمی‌دهیم. اما گوشت فرآوری‌شده (سوسیس، کالباس، همبرگر آماده)، چیپس و پفک، سس‌های آماده، سوپ و عصاره‌های آماده و بیشتر غذاهای بیرون، از منابع اصلی نمک پنهان‌اند. راه ساده این است که برچسب تغذیه‌ای را بخوانید: ردیف «سدیم» یا «نمک» را پیدا کنید و ببینید هر بسته چقدر از سقف روزانه را می‌گیرد. هر چه غذا آماده‌تر، احتمال نمک بیشتر.

پتاسیم و فشار خون

پتاسیم طرف دیگر ماجراست. سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند بزرگسالان دست‌کم ۳۵۱۰ میلی‌گرم پتاسیم در روز از غذا بگیرند (سازمان جهانی بهداشت، ۲۰۱۲). الگوی DASH به‌طور طبیعی پرپتاسیم است، چون پایه‌اش میوه، سبزی، حبوبات و لبنیات است.

اما یک هشدار مهم: اگر بیماری کلیه دارید یا داروهایی مثل مهارکننده‌های ACE، ARBها یا اسپیرونولاکتون مصرف می‌کنید، افزایش پتاسیم و استفاده از نمک‌های جایگزین پتاسیم‌دار فقط با نظر پزشک. در این شرایط پتاسیم خون ممکن است بیش از حد بالا برود. نمک‌های «کم‌سدیم» بازار معمولاً به جای سدیم، پتاسیم دارند؛ پس آن‌ها را هم بی‌مشورت جایگزین نکنید.

غذاهای پرپتاسیم در جدول گردو، کنار سدیم‌شان

در جدول غذاهای گردو، پتاسیم برای این غذاها ثبت شده است. سدیم را هم کنارش گذاشته‌ایم تا تصویر کامل باشد:

نکتهٔ این جدول ساده است: در بیشتر غذاهای پختهٔ ایرانی، سدیمی که با نمک دستور وارد غذا می‌شود از پتاسیم بیشتر است. میرزاقاسمی و خوراک بادمجان به تعادل نزدیک‌ترند، چون پایه‌شان سبزی است. پس بهترین منبع پتاسیم، خود میوه و سبزی و حبوباتی است که بدون نمک اضافه پخته یا خام خورده می‌شوند، نه غذایی که نمک زیادی خورده است. برای آشنایی با سبزی‌ها و حبوبات، راهنمای کالری سبزیجات و ارزش غذایی حبوبات را ببینید.

فشار خون بالا چه بخوریم؟ فهرست غذاهای مفید

این فهرست جایگزین نسخهٔ پزشک نیست؛ پایهٔ یک سفرهٔ هم‌سو با DASH است:

1. سبزی خوردن، سالاد و سبزی پخته در هر دو وعدهٔ اصلی. اسفناج، کاهو، خیار، گوجه، هویج، کدو و بادمجان کبابی. سالاد را با آب‌لیمو، سرکه و کمی روغن زیتون مزه دهید، نه با نمک زیاد یا سس آماده.
2. میوهٔ کامل به جای آب‌میوه. موز، پرتقال، سیب، کیوی و میوه‌های فصل. میوهٔ کامل فیبر دارد و سیرتان می‌کند.
3. حبوبات مثل عدس، لوبیا، نخود و ماش. اگر از کنسرو استفاده می‌کنید، آب آن را دور بریزید و حبوبات را بشویید.
4. غلات کامل: جو دوسر، بلغور، برنج قهوه‌ای و نان سبوس‌دار به اندازه.
5. لبنیات کم‌چرب: شیر و ماست کم‌چرب. یک لیوان ماست کم‌چرب ۱۲۲ میلی‌گرم سدیم دارد؛ کمتر از یک‌ششم یک لیوان دوغ.
6. مرغ بی‌پوست و ماهی. سینه مرغ گریل در یک کف دست ۷۴ میلی‌گرم سدیم دارد؛ ماهی را کبابی یا بخارپز با لیمو و سبزی معطر بپزید.
7. مغزها و دانه‌های بی‌نمک: گردو، بادام و پسته‌ای که نمک نخورده است، به اندازهٔ یک مشت کوچک.
8. چاشنی‌های بی‌نمک: سیر، پیاز، لیمو، آب‌نارنج، سماق، زیره، زردچوبه، فلفل، نعناع، مرزه، شوید و گشنیز.

غذاهای ممنوع فشار خون؛ یا درست‌ترش، غذاهایی که باید کم شوند

«ممنوع» کلمهٔ دقیقی نیست. با یک برش کالباس در یک مهمانی فشار کسی بالا نمی‌ماند؛ مشکل الگوی هر روز است. این‌ها را کم و گاه‌به‌گاه کنید:

• گوشت فرآوری‌شده: سوسیس، کالباس، ژامبون و همبرگر آماده.
• تنقلات شور: چیپس، پفک، تخمه و آجیل نمکی.
• مخلفات شور: ترشی، شور، زیتون شور و پنیر پرنمک، اگر هر روز و زیاد خورده شوند.
• دوغ گازدار و بی‌گاز بازاری به‌عنوان نوشیدنی همیشگی.
• غذاهای آماده و بیرون: پیتزا، ساندویچ، سوپ‌ها و عصاره‌های آماده.
• گوشت‌های پرچرب: کباب برگ در یک کف دست ۱۰ گرم چربی اشباع دارد؛ جوجه کباب ۱٫۴ گرم. انتخاب گوشت کم‌چرب‌تر با هدف کم کردن چربی اشباع در DASH جور است.
• نوشیدنی‌های شیرین و شیرینی: به خاطر قند آزاد و وزن.

یک روز نمونهٔ رژیم DASH ایرانی

این روز نمونه برای یک بزرگسال است و نشان می‌دهد با غذاهای معمولی می‌شود زیر سقف ۲۰۰۰ میلی‌گرم سدیم ماند. عددها از جدول غذاهای گردو است و غذاهای پختنی با نمک دستور استاندارد حساب شده‌اند:

چند نکته دربارهٔ این روز:

• سدیم کل حدود ۱۲۵۲ میلی‌گرم است. این فاصله تا ۲۰۰۰ میلی‌گرم برای این است که غذای خانه همیشه دقیقاً مثل دستور استاندارد نیست و یک قاشق کشک یا یک لقمه ترشی هم پیش می‌آید. این فاصله را هدف خرج کردن ندانید.
• بیشترین سدیم این روز از نان و پنیر آمده است، نه از قابلمهٔ ناهار.
• این روز بیش از ۴۰۰ گرم میوه و سبزی دارد: سیب، کیوی، موز، گوجه، خیار، هویج و کاهو.
• کالری این روز حدود ۱۷۰۰ است. نیاز شما ممکن است کمتر یا بیشتر باشد؛ آن را با ماشین‌حساب کالری پیدا کنید و مقدار برنج و نان را با آن تنظیم کنید، نه مقدار سبزی را.

اگر می‌خواهید چنین روزهایی را بدون حساب‌وکتاب هر روز داشته باشید، برنامهٔ غذایی ۷ روزهٔ گردو با اشتراک در دسترس است و از صفحهٔ برنامهٔ غذایی می‌توانید آن را ببینید. گردو مشاورهٔ انسانی ندارد و جای پزشک شما نیست؛ برنامهٔ غذایی را کنار نظر پزشک به کار ببرید.

کاهش فشار خون با تغذیه: وزن و تحرک هم حساب‌اند

غذا فقط از راه نمک و پتاسیم روی فشار اثر نمی‌گذارد. وزن هم مهم است. طبق راهنمای ۲۰۱۷ ACC/AHA، به ازای هر کیلوگرم کاهش وزن، فشار خون به‌طور میانگین حدود ۱ میلی‌متر جیوه پایین می‌آید. یعنی کسی که اضافه‌وزن دارد و ۵ کیلو کم می‌کند، به‌طور میانگین حدود ۵ میلی‌متر جیوه کاهش را می‌تواند انتظار داشته باشد؛ میانگین است، نه قول.

این موضوع در ایران کم‌اهمیت نیست: طبق پیمایش STEPs ایران در سال ۱۳۹۵، حدود ۵۹٫۳٪ بزرگسالان اضافه‌وزن یا چاقی داشتند. اگر نمی‌دانید در کدام گروه هستید، محاسبهٔ BMI و محاسبهٔ وزن ایده‌آل نقطهٔ شروع خوبی است.

تحرک هم جزء همین بسته است. سازمان جهانی بهداشت (۲۰۲۰) برای بزرگسالان ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط در هفته توصیه می‌کند؛ مثلاً ۳۰ دقیقه پیاده‌روی تند در ۵ روز هفته می‌شود ۱۵۰ دقیقه. اگر فشار خون بالا دارید، پیش از شروع ورزش سنگین با پزشک‌تان صحبت کنید. برای حساب کالری فعالیت‌ها هم ماشین‌حساب کالری سوزانده‌شده را ببینید.

چطور نمک را کم کنیم بدون اینکه غذا بی‌مزه شود؟

ذائقه به نمک عادت می‌کند و می‌تواند از آن عادت هم بیرون بیاید. چند روش عملی:

• تدریجی کم کنید. نمک قابلمه را هر هفته کمی کمتر کنید. بیشتر خانواده‌ها تغییر آرام را متوجه نمی‌شوند.
• نمکدان را از سر سفره بردارید. اول بچشید، بعد اگر لازم بود نمک بزنید.
• ترشی را جایگزین نمک کنید. آب‌لیمو، آب‌نارنج، سماق، سرکه و آب‌غوره طعم تند و تازه می‌دهند.
• سبزی معطر و ادویه: سیر، پیاز داغ کم‌روغن، زیره، زردچوبه، فلفل سیاه، نعناع خشک، مرزه و شوید.
• در آشپزی، نمک را آخر کار بزنید. نمکی که آخر کار روی غذا می‌نشیند زودتر حس می‌شود و معمولاً مقدار کمتری لازم است.
• غذای بیرون را کمتر کنید. وقتی خودتان می‌پزید، اختیار نمک دست خودتان است.
• برچسب بخوانید. دو برند از یک محصول می‌توانند نمک خیلی متفاوتی داشته باشند.
• مقدار مخلفات را ثابت کنید. مثلاً پنیر یک قوطی کبریت، ترشی دو قاشق.

برای اینکه ببینید یک روز معمول شما چقدر سدیم دارد، چند روز آنچه می‌خورید را یادداشت کنید. ثبت غذا در گردو رایگان است و ارزش غذایی هر غذا را در جدول کالری غذاها هم می‌توانید ببینید.

فشار خون بالا همراه دیابت، بیماری کلیه یا بارداری

در این شرایط، رژیم غذایی باید زیر نظر پزشک تنظیم شود:

• بیماری کلیه: هم پتاسیم و هم پروتئین ممکن است محدودیت جداگانه داشته باشند. توصیه‌های عمومی همین مقاله، به‌خصوص دربارهٔ پتاسیم و نمک جایگزین، برای شما بدون نظر پزشک کافی نیست.
• دیابت: کنترل قند و فشار با هم مهم است. راهنمای رژیم غذایی دیابت را بخوانید و برنامه را با پزشک هماهنگ کنید.
• بارداری: فشار خون در بارداری پیگیری ویژهٔ پزشکی دارد. رژیم را خودسرانه تغییر ندهید و راهنمای تغذیه در بارداری را کنار نظر پزشک‌تان بخوانید.
• مصرف دارو: چه داروی فشار، چه داروهای دیگر، پیش از تغییرهای بزرگ در رژیم، به‌خصوص افزایش زیاد پتاسیم، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

اشتباه‌های رایج در رژیم فشار خون بالا

• فقط نمکدان را حذف کردن. بخش بزرگ سدیم در نان، پنیر، دوغ و غذای آماده است.
• دوغ را نوشیدنی سالم و بی‌خطر دانستن. یک لیوان دوغ ۷۶۸ میلی‌گرم سدیم دارد.
• استفاده از نمک «رژیمی» یا کم‌سدیم بدون مشورت. این نمک‌ها معمولاً پتاسیم دارند و برای بیماری کلیه یا برخی داروهای فشار مناسب نیستند.
• کنار گذاشتن دارو وقتی فشار بهتر شد. فشار بهتر ممکن است دقیقاً به خاطر همان دارو باشد. داروی فشار را هرگز خودسرانه کم یا قطع نکنید.
• تکیه بر یک «غذای معجزه‌گر». سیر، چای ترش یا هر خوراکی دیگری جای الگوی کامل DASH و درمان پزشک را نمی‌گیرد.
• حذف کامل گروه‌های غذایی. DASH رژیم محرومیت نیست؛ لبنیات، غلات کامل و گوشت کم‌چرب جزء آن‌اند.
• اندازه نگرفتن فشار. بدون اندازه‌گیری منظم نمی‌دانید تغییرها اثر داشته‌اند یا نه.
• اغراق در خوردن آجیل شور به اسم چربی سالم. مغزها خوب‌اند، اما بی‌نمک و به اندازه.

جمع‌بندی

• رژیم فشار خون بالا همان الگوی DASH است: میوه و سبزی و حبوبات و لبنیات کم‌چرب بیشتر، چربی اشباع و نمک کمتر.
• در کارآزمایی DASH (Appel و همکاران، ۱۹۹۷) این الگو فشار سیستولیک افراد مبتلا را حدود ۱۱٫۴ میلی‌متر جیوه بیشتر از رژیم معمول پایین آورد و ترکیب آن با نمک کمتر در DASH-Sodium (Sacks و همکاران، ۲۰۰۱) بیشترین کاهش را داشت.
• سقف سدیم روزانه کمتر از ۲۰۰۰ میلی‌گرم است، یعنی کمتر از ۵ گرم نمک برای کل روز (سازمان جهانی بهداشت).
• نان، پنیر، دوغ، کشک، ترشی و غذای آماده منابع اصلی نمک پنهان‌اند.
• پتاسیم را از میوه و سبزی و حبوبات بی‌نمک بگیرید؛ در بیماری کلیه یا مصرف برخی داروهای فشار، فقط با نظر پزشک.
• کاهش وزن و ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت متوسط در هفته کنار تغذیه اثر را بیشتر می‌کنند.
• داروی فشار را هرگز خودسرانه کم یا قطع نکنید و فشار بالای ۱۸۰/۱۲۰ با علامت را اورژانس بدانید.